Malarstwo, projekty kreatywne, arteterapia

Zmienność rytmu serca, określana skrótem HRV (ang. heart rate variability), jest jednym z najczulszych i najlepiej przebadanych wskaźników regulacji autonomicznego układu nerwowego. Oznacza ona naturalne wahania odstępów czasu pomiędzy kolejnymi uderzeniami serca. Wbrew intuicji zdrowy organizm nie funkcjonuje w rytmie idealnie miarowym ,przeciwnie, im większa elastyczność układu nerwowego, tym większa zmienność rytmu serca. Wysokie HRV świadczy o zdolności adaptacji do bodźców, skutecznej regulacji emocji i sprawnym przełączaniu się między stanem pobudzenia a regeneracji. Niskie HRV wiąże się natomiast z przewlekłym stresem, zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi, chorobami sercowo-naczyniowymi oraz zwiększonym ryzykiem przedwczesnej śmierci, co zostało wielokrotnie potwierdzone w badaniach klinicznych i populacyjnych.

Z perspektywy neurobiologii HRV jest ściśle związana z funkcjonowaniem autonomicznego układu nerwowego, a zwłaszcza z aktywnością nerwu błędnego, który odpowiada za procesy regeneracyjne i wyciszenie organizmu. Współczesne modele, takie jak koncepcja integracji neurovisceralnej opisywana przez Thayera i Lane’a, pokazują, że HRV odzwierciedla jakość komunikacji pomiędzy mózgiem a sercem, w szczególności pomiędzy korą przedczołową, układem limbicznym i strukturami pnia mózgu. Oznacza to, że HRV jest nie tylko parametrem kardiologicznym, ale również biomarkerem regulacji emocjonalnej, uwagi i zdolności do bycia obecnym w danym doświadczeniu.

W tym kontekście coraz większe zainteresowanie budzi wpływ sztuki na zmienność rytmu serca. Badania z zakresu neuroestetyki i psychofizjologii pokazują, że percepcja sztuki nie jest procesem biernym. Kontakt z dziełem sztuki np. obrazem, rzeźbą, muzyką czy performansem – może prowadzić do mierzalnych zmian w funkcjonowaniu układu autonomicznego. W badaniach prowadzonych zarówno w warunkach laboratoryjnych, jak i w realnych przestrzeniach muzealnych obserwowano spadek częstości akcji serca oraz wzrost parametrów HRV związanych z aktywnością przywspółczulną podczas kontemplacji dzieł ocenianych jako poruszające, znaczące lub estetycznie angażujące. Szczególnie istotny jest wzrost komponentu wysokiej częstotliwości HRV, który uznawany jest za bezpośredni wskaźnik aktywności nerwu błędnego. Wyniki takich badań sugerują, że obcowanie ze sztuką może wprowadzać organizm w stan fizjologicznego wyciszenia połączonego z uważnością, a nie w pasywną relaksację.

Jeszcze silniejszy i bardziej konsekwentny efekt obserwuje się w przypadku aktywnego tworzenia sztuki. Proces twórczy, niezależnie od poziomu umiejętności artystycznych, działa jak naturalna interwencja regulująca układ nerwowy. Badania nad arteterapią oraz kreatywną ekspresją pokazują, że rysowanie, malowanie czy inne formy twórczości obniżają poziom kortyzolu i jednocześnie zwiększają HRV. Szczególnie interesujące jest to, że efekt ten pojawia się również u osób, które nie identyfikują się jako artyści. Kluczowe okazuje się samo zaangażowanie w proces twórczy, a nie estetyczna jakość efektu końcowego.

Jednym z mechanizmów tłumaczących ten wpływ jest stan przepływu, określany jako flow, opisany przez Csikszentmihalyiego. Jest to stan głębokiego skupienia i zaangażowania, w którym zmniejsza się nadmierna kontrola poznawcza, a jednocześnie organizm funkcjonuje w warunkach optymalnej regulacji autonomicznej. Z neurofizjologicznego punktu widzenia flow wiąże się z dominacją układu przywspółczulnego przy zachowanej czujności, co znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w poprawie zmienności rytmu serca. Tworzenie sztuki staje się w tym ujęciu formą ucieleśnionej regulacji emocji i stresu.

Proponowane mechanizmy biologiczne łączące sztukę z HRV obejmują między innymi modulację oddechu i uwagi, obniżenie aktywności osi stresu podwzgórze–przysadka–nadnercza oraz integrację emocji z procesami poznawczymi w bezpiecznym, symbolicznym kontekście. Sztuka działa tu jako narzędzie regulacyjne, które nie wymaga instrukcji ani świadomej kontroli, a jednocześnie prowadzi do obiektywnie mierzalnych zmian fizjologicznych.

Z perspektywy zdrowia i dobrostanu sztuka przestaje być wyłącznie domeną estetyki czy ekspresji kulturowej. Staje się realnym, niefarmakologicznym czynnikiem wspierającym autonomiczną równowagę organizmu. HRV pełni w tym kontekście rolę pomostu pomiędzy subiektywnym doświadczeniem a twardą fizjologią, pokazując, że to, co porusza nas wewnętrznie, pozostawia ślad nie tylko w emocjach, ale również w rytmie serca.

HRV a sztuka